اصل احكام قدر : و اصل الاصول كه اسماء الله است همهء طبقات را تقاضا كند و حكمتش اِحكام و اتقان همهء اجزاء نظام كلَّى را خواسته و بايد به غايت برساند . ( ( 2919 ) ) نفس و شيطان خواهش خود پيش برد * و ان عنايت قهر گشت و خرد و مُرد ن 972 16 - ك 328 36 خواهش خود پيش برد : خلاصهء كلام مغ آنست كه اگر خدا ايمان مرا خواسته و نشده و عدو كفر مرا خواسته و شده ، پس مراد خدا حاصل نشده و مراد عدو حاصل شده . پس مقهوريت او لازم آيد و مغ - بلكه فاضلِ غير عارف محقق - مشيّت حق را قياس به مشيّت آدم بشرى كند و نداند كه همهء صفات او بالفعل ، بل عين ذات اوست . و عموم مشيّت او و عموم قدرت او به جميع متعلَّق است . چه ، وجود - هر جا كه هست - مجعولِ او و مُرادِ او و مقدورِ اوست . چه مظاهر لطف و چه مظاهر قهر . و وجود - مطلقاً - خير است ، و نور است . در هر گل و خار و مور و مارى . بلكه وجود - مطلقاً - خود ، مشيّتِ حق است . چنان كه در اخبار ولويه است كه « خَلَقَ الأشياءَ بِالمَشِيَّةِ وَالمَشِيَّةَ بِنَفسِها » ( 1 ) . يعنى ماهيّات امكانيّه و تعيّنات جوازيّه به ضميمهء وجود موجودند ، و وجود بدون ضميمه موجود است . چنان كه غير ضوء به ضوء روشن است ، و ضوء بذاته . به اين معنى كه ضوء زايد بر ذاتش نمىخواهد . پس در كافر و كفر وجود باشد و مشيّت نباشد ، تهافت است . پس هر وجودى كه متعلَّق مشيّتِ هر شأنى مىشود ، من حيث الوجود مقدور و مراد حق است . و به عبارت ديگر من حيث الجهة النورانية كه * ( فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه الله . 2 : 115 ( 2 ) بلى ماهيّات امكانيّه و تعيّنات اعتباريّه مجعول حقند بالعرض - نه بالذات . پس ماهيّات كفر و معاصى منسوبند به ماهيّات شيطان و نفس . * ( « اَلْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ » 24 : 26 ( 3 ) . و الظلمة للمظلمة . و دليل آنست كه نفس شيئيّت ماهيّت و تعيّنِ سرابى ، چون اعتبارى است ، دونِ مراديت و مجعوليت است ، كه الاثر يشابه صفة مؤثره . و حكما فرموده‌اند كه ميانهء علت و معلول ، سنخيتى شرط است ، معلول الوجودِ وجودٌ ، و معلولُ العدمِ عدمٌ ، و معلولُ الماهيّةِ ماهيّةٌ . پس هواجس و وساوس و معاصى به حسب ماهياتشان از نفس و شيطانند و لياقت انتساب به حق و حقيقة الحقايق را ندارند . و وجود منسوب به اوست . * ( « قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِه » 17 : 84 ( 4 ) .

--> ( 1 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 110 . . ( 2 ) قرآن كريم ، سورهء بقره ، آيهء 115 . . ( 3 ) قرآن كريم ، سورهء نور ، آيهء 26 . . ( 4 ) قرآن كريم ، سورهء اسراء ، آيهء 84 . .